Uygur Devleti, Şehir hayatına geçen ilk Türk Devleti olmasının yanında tarih, sanat ve kültürel yönlerden büyük bir medeniyet kurmuş ve günümüze kadar varlıklarını devam ettirmişlerdir. [1]
UYGUR DEVLETİ
Uygurlar, kadim Türk tarihinin önemli parçalarından biri olan ve Türklerin en eski topluluklarından olan Töles’lerin bir boyudur. Türk tarihine sayısız kitabe, yazıt ve kültürel eserler bırakan Uygurlar yerleşik hayata geçerek yegane geçim kaynağı olarak tarım ve ticareti seçen ilk Türk topluluğu olmuştur.

“Uygurlar” telafuzunun kelime kökenlerinin Oy(Uy)-Gur hecelerinin birleşiminden meydana geldiği düşünülmektedir. Oy, uymak ve birleşmek, ittifak etmek anlamında kullanılır. Uygurlara Çin kaynaklarında Kao-çi (Yüksek tekerlekli arabalılar) ifadesiyle rastlıyoruz. Türk kitabelerinde ise Dokuz Oğuzlar olarak ifade edilmektedirler. Dokuz oğuzlar ibaresi, dokuz ayrı oğuz boyunun bir araya gelerek oluşturdukları federasyonla güçlerini birleştirmesiyle ortaya çıkmış bir ünvandır.

Uygurların Ana yurtlarının Orhun ve Selenga vadileri olduğu tespit edilmiştir. Varlıklarını Büyük Hun İmparatorluğu döneminden beri bu bölgede idame ettiren Uygurlar çoğu zaman Dere Beyliği şeklinde kabileler olarak yönetilmiş, kimi zaman kabileler federasyonlarla birleşerek ortak kültürü paylaşmış ve gerek Çin, gerekse bölgesindeki diğer bölgesel güçlere karşı kendilerini korumuşlardır. [2]
Kağanları
Moyen-Çur dönemi (747-759)
Bögü Kağan dönemi (759-780)
Baga Tarkan dönemi (780-789)
​ [4]
Moyen-Çur Dönemi
Devletin en parlak zamanıdır.
Çinlilerin Talas Savaşı’nda yenilmesi ve ardından çıkan isyanlar Çin’in Uygurlardan yardım istemesine neden oldu.
Moyen-Çur, Çin’e yardım etti. Bu durum, Çin-Türk yakınlaşmasına sebep oldu. (Çin İmparatorunun kızıyla evlendi.)
Moyen-Çur zamanında ülke sınırları da genişledi.
Ölümünden sonra oğlu Bögü Kağan başa geçti.
[5]
Baga Tarkan Dönemi
Baga Tarkan zamanında iç karışıklar, uygulanan yanlış politikalar, açlık, kıtlık ve salgın hastalıklar devleti oldukça zayıflattı.
840 yılında Kırgızlar, Uygur ülkesini ele geçirerek Baga Tarkan’ı öldürdüler.
[6]
Resim
[8]
Sarı Uygurlar
Sarı Uygurlar, göç hareketinin sürdüğü 7 yıl boyunca varlıklarını zor şartlar altında sürdürmeye çalışmış, nihayetinde 847 yılında Kansu bölgesine yerleşerek KanChou (Kansu) Uygur Devletini kurmuşlardır. Yeniden özgürlüklerine kavuşma ümidiyle kurulan Kansu Uygur Devleti, Çin’e yakın bir coğrafyada bulunmaları ve yeterince güçlü olamamaları nedeniyle tek başına varlıklarını kabul ettiremeyip Çin’e bağlı bir Yarı Bağımsız devlet olarak varlıklarını sürdürdüler. 907 yılına kadar Çin’in Tang hanedanlığına bağlı olan Sarı Uygurlar, 940 yılına kadar Çin’e bağlılığını sürdürerek varlıklarını devam ettirdiler. Bugün Çin’in Sincan Özerk Bölgesi’nde varlıklarını sürdürmeye devam etmektedirler. [9]

Turfan Uygurları
Yıkılan Uygur Devletinin Kırgız istilalarından kaçarak bölgeye dağılan topluluklarının bir kolu Kansu bölgesine doğru göç ederken diğer bir kolu da Turfan-Karaşar-Beşbalıg-Kuça-Hami şehirlerine doğru göç hareketi başlatmışlardı. Yerleşik düzene geçmiş olan Uygur toplulukları, Turfan bölgesinde küçük şehirler kurarak ticaret yapmaya ve yaşamlarını kendi yönetimleri altında sürdürmeye çalıştılar ancak başarılı olamadılar.
Cengiz Han’ın istilaları döneminden sonra orta asyaya dağılan Turfan Uygurları, kültürlerini diğer toplumlar içerisin karışarak küçük parçalar halinde olsa bile halen devam ettirmektedirler. [11]
Hakkında
”Uygurlar, Büyük Hunlar’ ın torunlarıdır. Bunlar Selenga Irmağı etrafında yaşıyorlardı. Erkin denen Uygur beyleri Göktürk Devleti’ ne bağlı iken Göktürk Devleti 630′ da çin hakimiyetine girince Uygurlar bağımsız bir devlet oldular ve beyleri İlteber adını aldı. 646 yılında Uygur Kağanlığı kuruldu, fakat ikinci Göktürk Devleti’ nin meşhur kağanı Kapgan bunları yeniden devlete bağladı. Uygurlar nihayet 745 yılında Göktürk Devleti’ nin içine düştüğü kargaşalıktan faydalanarak, beyleri Kutlug Bilge Kül’ ün idaresinde bu devleti ortadan kaldırdılar. Kutlug Bilge, Uygur Kağanı oldu.Kırgızlar 840 yılında Uygur başkentine girerek, Uygur Hakanı dahil, halktan pekçok kimseyi kılıçtan geçirdiler. Böylece Uygur Devleti son buldu. ”

– Prof.Dr.Erol Güngör, Tarihte Türkler, Ötüken Yay., s. 42-43. [14]

BAYRAĞI
Resim
[3]
Kuruluşu
Göktürk Devleti, Ozmış’ın ölümü ile giderek zayıflamaya başlamıştı. Bu zayıflıktan istifade eden Türk boyları Basmiller ve Karluklar, Uygurlar ile birlikte yeni bir kağanlık kurmaya teşebbüs ettiler. 743 yılında kurulan bu Kağanlığın sol yabguluğu (Doğu yabguluğu) Basmiller, sağ yabguluğu (Batı yabguluğu) Karluklar tarafından idare edilmekteydi.

Uygurlar, yeni kağanlık döneminde Göktürklere karşı birlikte hareket ettikleri Basmıl ve Karluk boylarıyla mücadele içerisine giriştiler. Bu mücadeleyi kazanan Uygurlar, Basmıl ve Karluk boylarını mağlup ederek kağanlığın yönetimini ele geçirdi. Uygur kağanı “Kutluk Bilge Kül Kağan” ünvanıyla kendi kağanlığını ilan etti ve Uygurları tarih sahnesine çıkartmış oldu. (744)

Uygurlar, bu döneme kadar Dokuz Oğuzlar olarak anılmaktaydı. Dokuz Oğuzlar dokuz ayrı oğuz boyundan meydana gelmekteydi. 744’deki bu mücadele neticesinde Basmil ve Karluk boylarınıda kendilerine katarak toplamda 11 boya ulaştılar. Daha önceki birliklerinin adı olan Dokuz Oğuz ifadesi, iki yeni boyunda katılımıyla Uygurlar (Akraba ve müttefikler) olarak geçmeye başlamıştır. [3]
Bögü Kağan Dönemi
Bögü Kağan zamanında Çin karışıklıklar içindeydi. Çinliler Tibet saldırılarına uğrayınca Uygurlardan yardım istemek zorunda kaldılar. Başlangıçta Çin’e yardım eden Bögü Kağan, daha sonra bu durumdan yararlanarak Çin’in bir çok şehrini işgal etti. Bu işgallerden pek çok ganimet elde edildi.
Uygurlar, Bögü Kağan zamanında oldukça zenginleştiler.
Bu dönemde Uygurlar, Maniheizm diniyle tanıştılar.
Uygurların bir bölümü Maniheizm’i benimseyerek hayvancılığa dayalı atlı göçebe yaşayışı bıraktılar ve yerleşik hayata geçtiler. Çünkü bu din et yemeyi, avlanmayı ve savaşmayı yasaklamıştı.
Bu tercih, Uygurların savaşçılıklarını kaybetmelerine sebep oldu.
Bögü Kağan, veziriyle arasında çıkan bir tartışma sonucu veziri Baga Tarkan tarafından öldürülmüştür.
​ [7]
Uygur Göçleri
Uygurlar, devletlerinin yıkılması ve Kırgızlar tarafından düzenlerinin bozulmasıyla yoğun göç hareketleriyle Türkistan coğrafyasının muhtelif bölgelerine göç etmişlerdir. Bu göçler muhtelif yönlere ve gelişi güzel gerçekleşse de hanedan soyundan olan Tigin’lerin önderliğinde belirli bölgelere planlı olarak göç hareketi yürütmüşlerdir. Bu göç hareketinden en yoğun ve dikkate değer olanları Turfan ve Kansu bölgelerine olan planlı ve toplu göçleridir.

Tarih kayıtlarında Sarı Uygur (Sarıg Yugur) ve Turfan Uygurları olarak geçecek bu iki göç kolu, Uygur kültürü ve devletini bugünlere kadar ulaştırmış olmaları bakımından oldukça önemlidir.

Bu yoğun iki göç hareketlerinden Kansu bölgesine göç eden Uygur topluluklarına “Sarı Uygurlar”, Turfan bölgesine göç edenlere ise “Turfan Uygurları” ünvanı verilmiştir. [10]


[12]
Uygur Kültürü
Türk boyları arasında tarım toplumunun ilk örnekleri bu dönemde görülür. Tarım yapabilmek için şehirler kurulmuştur. Göçer hayatın izin vermediği kültür birikimi sağlanmıştır. Günümüz Türk devletlerine varan birçok özellik ilk olarak Uygurlarda görülür. Türklerin ata dini olan tengricilik ile budizm, maniheizm, nesturi hristiyanlık bir arada ve problemsiz şekilde yaşamaktaydı. Devlet özellikleri açısından Çinlilerce ilginç bulunup, incelemek için elçiler yollanıyordu. Budizme geçiş de Çinli elçiler vasıtasıyla olmuş, Uygurlar diğer kültürler altında ezilmemek için dünyada pek kabul görmeyen maniheizmi tercih etmiştir. Sonunda budist yoğunluklu, diğer dinlerin de rahat yaşandığı bir devlet ortaya çıkmıştır.İlk hukuk, sivil örgütlenme, vergi, spor, müzik terimler bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bozkır hayatının anarşik yapısına karşılık Uygurlarda hoşgörü ve refah içinde yaşanıyordu.Bu özellikler o dönemden kalan binlerce hukuk, sivil ve devlet yazmalarında görülebilir. [13]

-KAYNAKÇA-
[1] http://www.turktarihim.com/Uygurlar.html

[2] http://www.turktarihim.com/Uygurlar.html​

[3] http://3.bp.blogspot.com/-_yH6zzTCSCw/UWgVCmeZNXI/AAAAAAAAA0E/BW_oUrnhI8Q/s640/uygur_devleti.jpg

[4] Ekoyay Yayınları 9. sınıf Tarih Kitabı

[5] http://www.tarihportali.org/ilk-turk-devletleri-ders-notlari/12418-uygur-devletinin-kurulusu-ve-moyen-cur-donemi.html

[6] http://www.tarihportali.org/ilk-turk-devletleri-ders-notlari/12419-bogu-kagan-ve-baga-tarkan-donemi.html

[7] http://www.tarihportali.org/ilk-turk-devletleri-ders-notlari/12419-bogu-kagan-ve-baga-tarkan-donemi.html

[8] http://www.dersizlesene.com/var/article/images/article_6a42fa7066ec8c48925c3d64334b45bb_4290ygurevleti.gif

[9] http://www.turktarihim.com/Uygurlar.html

[10] http://www.turktarihim.com/Uygurlar.html

[11] http://www.turktarihim.com/Uygurlar.html

[12] https://www.youtube.com/watch?v=SgdJpADlxmw

[13] https://tr.wikipedia.org/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1#K.C3.BClt.C3.BCr

[14] http://www.genelturktarihi.net/uygurlar

Paylaşmak İstermisiniz :

Bu alana reklam verebilirsiniz!